Bò Hà Lan (Holstein Friesian) – Nguồn gốc, đặc điểm và kỹ thuật chăn nuôi

Lịch sử của Bò Hà Lan (Holstein Friesian)

Bò Hà Lan, còn được gọi là Bò Holstein Friz (HF) là một giống bò sữa có nguồn gốc từ Hà Lan cách đây gần 2.000 năm. Giống bò này xuất phát từ việc phối giống và loại thải các bò đen và trắng của Batavian và Friezians, nhằm tạo ra một giống bò có khả năng sản xuất sữa cao nhất và sử dụng hiệu quả các vùng đất hạn hẹp trong đồng bằng sông Rhine. Qua nhiều thế hệ tiến hoá về di truyền, giống bò Holstein Friesian đã ra đời, đem lại năng suất sữa cao và có tên gọi trắng đen.

Bởi tính năng năng suất sữa vượt trội, giống bò Holstein Friesian đã trở thành lựa chọn chủ lực cho nhiều nước trên thế giới, bao gồm cả Việt Nam. Đây là một trong những biểu tượng đáng chú ý của giống bò sữa và đã góp phần vào sự phát triển của ngành chăn nuôi bò sữa. Sữa Dutch Lady nổi tiếng trên toàn cầu cũng được sản xuất từ bò sữa Hà Lan, chủ yếu là giống Holstein Friesian.

bo-ha-lan
Bò Hà Lan chủ yếu có màu lông trắng đen, tuy nhiên cũng có một số con có màu lông lang trắng đỏ. Bò cái có thân hình gần như hình thang, chắc chắn, tầm vóc lớn, vú to, bầu vú phát triển tốt, dễ đẻ và hiền lành.

Ưu và Nhược điểm của Bò Hà Lan (Holstein Friesian)

Ưu điểm: Holstein nổi tiếng với năng suất sữa vượt trội và sản lượng sữa hàng ngày kỷ lục. Đây là lợi thế quan trọng giúp nông dân đạt được lợi nhuận cao từ việc nuôi chăn bò. Đồng thời, chúng có khả năng tăng cường vóc dáng để cải thiện sản lượng sữa trong tương lai.

Nhược điểm: Mặc dù Holstein có những ưu điểm nổi trội, giống bò này cũng đặt ra một số thách thức trong việc chăm sóc. Chúng dễ bị ảnh hưởng bởi môi trường nuôi dưỡng và có thể dẫn đến tình trạng sức khỏe suy giảm nếu không được chăm sóc đúng cách. Điều này có thể làm giảm sản lượng sữa và ảnh hưởng đến hiệu quả kinh doanh của nông dân.

bo-ha-lan

Đặc điểm của của Bò Hà Lan (Holstein Friesian)

Holstein, một giống bò đen trắng nổi tiếng thuộc hạng bò sữa, nhưng đáng chú ý là khả năng sản xuất thịt vượt trội. Giống chó Holstein-Friesian được biết đến với tính nhạy cảm đối với chất lượng dinh dưỡng và chế độ ăn uống, điều này ảnh hưởng trực tiếp đến sản lượng sữa của chúng. Bên cạnh đó, năng suất sữa của Holstein cũng phụ thuộc vào yếu tố khí hậu, với những vùng có khí hậu ôn hòa và ấm áp thường có sản lượng sữa cao hơn.

Với một hàm lượng mỡ sữa lên đến 3,7%, bình quân mỗi năm một con bò Holstein có thể cho ra khoảng 8.500 lít sữa. Tuy nhiên, ở các nước khác nhau, sản lượng sữa có thể khác nhau: tại Israel, các trang trại lớn có thể đạt 10.000 lít, ở Mỹ là 9.000 lít và ở Nga thường không vượt quá 7.500 lít. Đối với các trang trại tư nhân, mỗi con bò có thể đạt 6-7.000 lít sữa mỗi năm. Tại Cuba, giống bò này cho khoảng 3.800-4.200 kg sữa với hàm lượng mỡ 3,4%, trong khi ở Úc, sản lượng sữa đạt khoảng 5.000 kg.

Điều đáng chú ý là giống bò Holstein Friesian thích nghi tốt với nhiều loại khí hậu khác nhau trên thế giới. Mặc dù có nguồn gốc ở vùng ôn đới, nhưng qua quá trình nuôi lai tạo, giống bò này đã phát triển thành các dòng có khả năng sống tốt ở các nước có khí hậu nhiệt đới. Bởi sự đa dạng và khả năng thích nghi của nó, bò Holstein Friesian trở thành một trong những giống bò sữa phổ biến và được ưa chuộng trên toàn cầu.

Bất kể vắt sữa bằng tay hay máy, bò Holstein đều phù hợp với cả hai phương pháp này. Đặc biệt, giống bò đen trắng này có năng suất sữa gấp đôi so với các giống bò đỏ. Sản lượng hàng năm của giống bò đỏ thường không vượt quá 4.500 lít.

Một con bò Holstein có khối lượng xuất chuồng khoảng 55% trọng lượng cơ thể của nó, và bê sơ sinh thường nặng từ 35-45 kg. Khi được chăm sóc và dinh dưỡng đúng cách, bò đực đạt trọng lượng 800 kg khi đến một tuổi. Tuy nhiên, nuôi con vật xa hơn sẽ không mang lại hiệu quả cao.

Bò Holstein Friesian đực là giống bò có thân hình chữ nhật, sừng nhỏ và yếm bé. Trong số các biến thể của giống này, bò Hà Lan Mỹ được biết đến với tầm vóc lớn nhất. Bò đực có trọng lượng khoảng 600 kg/con và bò cái khoảng 550 kg/con. Chúng có khả năng bắt đầu phối giống từ 15-18 tháng tuổi. Những con bò đực không được sử dụng cho mục đích sinh sản thường sẽ được đưa đi giết mổ. Để cải thiện năng suất, người chăn nuôi thường lai giống bò Holstein với bò cái của các giống khác để tạo ra con vật có năng suất cao hơn.

Holstein-Friesian

Chăm sóc Bò Hà Lan (Holstein Friesian)

Bò Holstein là loài vật không nên bị giới hạn trong không gian và ít vận động. Để đảm bảo sức khỏe và năng suất sữa tối đa, cần thiết phải tổ chức khu vực đi dạo cho chúng. Việc đi bộ hàng ngày giúp cải thiện quá trình trao đổi chất và tiêu hóa, đồng thời tác động tích cực đến sản lượng sữa.

Kích thước khu vực đi dạo được thiết kế sao cho mỗi con bò có không gian 20m2. Để bảo vệ động vật khỏi ánh nắng gay gắt và lượng mưa, nên xây dựng một tán cây trên địa điểm đi dạo. Ngoài ra, cần đảm bảo việc lắp đặt các dụng cụ uống nước để luôn cung cấp nước sạch cho bò. Tuy nhiên, đi bộ chỉ nên được thực hiện trong điều kiện thời tiết tốt, không có giông bão, gió lớn hoặc băng giá. Những con bò cái đang mang thai không nên được thả đi đi dạo trong 3 ngày trước khi sinh.

Việc xây dựng nhà kho bằng gạch thay vì gỗ được đánh giá cao hơn, bởi vì nhà kho bằng gạch giúp giữ ấm và tạo cảm giác thoải mái cho bò Holstein. Trong mùa đông, cần có nệm cao su cách nhiệt chống lạnh cho bò để giảm thiểu tác động của giá lạnh đối với vật nuôi, đồng thời cần lắp đặt hệ thống chiếu sáng phù hợp.

Nhiệt độ trong chuồng cần duy trì trong khoảng +5 đến +20 °C. Nhiệt độ không nên vượt quá +23 °C đối với bò trưởng thành và +27 °C đối với bê. Dưới nhiệt độ +5 °C, bò Holstein trở nên không hiệu quả và sản lượng sữa có thể giảm. Độ ẩm không khí tốt nhất là 60-70%. Chuồng trại cần được thông gió, nhưng gió lùa không nên được chấp nhận, vì đây có thể gây bệnh viêm vú cho bò.

Mỗi con bò cần ít nhất 20m2 không gian sống, trong khi con bê thì 10m2. Chúng không nên bị trói, và nên được nuôi trong những chuồng rộng rãi có trang bị máng ăn và thức uống. Để duy trì vệ sinh chuồng, chất độn chuồng nên được thay đổi khi đã phân hủy. Phân bón nên được thu gom 2 lần mỗi ngày và máng ăn, thức uống cần được rửa sạch hàng ngày. Tổng vệ sinh nên được thực hiện 2 lần một năm bằng chất khử trùng để đảm bảo môi trường sống an toàn cho bò.

Chế độ ăn cũng đóng vai trò quan trọng trong việc nuôi dưỡng bò Holstein. Đây là loài kén chọn và đặc biệt khó tính về khẩu phần ăn. Chế độ ăn cần được điều chỉnh theo từng mùa, đảm bảo cung cấp đủ chất dinh dưỡng và protein. Ngoài cỏ khô và ngô ủ chua, thức ăn như cỏ ba lá, lupin, đậu Hà Lan, và cỏ linh lăng cũng cần được bổ sung. Để đảm bảo sức khỏe và hiệu quả sản xuất, việc cung cấp nước sạch và ấm cho bò Holstein là rất quan trọng.

Bò sữa thuần chủng Holstein Friesian
Bò sữa thuần chủng Holstein Friesian – Nguồn: TH true MILK

Tham khảo: Dụng cụ chăn nuôi bò

Các phương pháp lai tạo Bò Hà Lan phổ biến

Bò Hà Lan, một giống bò sữa phổ biến, đã được nhiều nước vùng nhiệt đới nhập về để lai tạo với bò địa phương hoặc nuôi thuần, nhằm tăng sản lượng sữa. Tuy nhiên, việc chuyển giống bò sữa ôn đới cao như Bò Holstein Friesian vào môi trường nóng thường đem lại hiệu quả thấp hơn. Giống bò Hà Lan, cùng với các loài gia súc khác, thích nghi chậm chạp với môi trường mới, dẫn đến căng thẳng lớn khi chuyển đột ngột vào môi trường khác biệt. Những con bò Holstein Friesian mới nhập về vùng nhiệt đới dễ mắc bệnh do khả năng đề kháng thấp.

Môi trường ẩm ướt và nhiều côn trùng như ruồi, muỗi, ve cũng tác động tiêu cực đến sức khỏe của bò và trung gian truyền bệnh ký sinh trùng đường máu nguy hiểm. Thức ăn xanh cho bò, như cỏ cắt ở đồng trũng và ven kênh rạch, có thể mang mầm bệnh như sán lá gan và các ký sinh trùng đường ruột khác.

Ngoài ra, thiếu kinh nghiệm trong chăn nuôi bò sữa Holstein Friesian ở nhiều chủ trại cũng gây ra nhiều vấn đề, như không biết phân biệt bò lên giống, phát hiện viêm vú và không nhận ra triệu chứng căng thẳng nhiệt ở bò sữa.

Có nhiều phương pháp lai tạo phổ biến được sử dụng để tạo ra các giống bò lai HF khác nhau trong nhiều quốc gia:

  1. Giống AFS: Giống bò lai này tạo ra từ việc phối giữa bò đực Sahiwal và bò cái Friesian, với đàn bò lai F1 có 50% máu Friesian và 50% máu Sahiwal. Giống bò này được lai tạo nhằm tăng khả năng kháng ve và đạt sản lượng sữa từ 2400 – 3500 kg nuôi trong điều kiện gặm cỏ ở Queensland, có thể cao nhất lên tới 5500 kg/chu kỳ.
  2. Giống bò Kamaduk: Ở Ấn Độ, giống bò Kamaduk có 1/4 máu Brown Swiss, 1/4 máu Friesian, 1/4 máu Jersey và 1/4 máu bò địa phương.
  3. Giống Jamaica Hope: Tại Jamaica, sử dụng bò đực Sahiwal phối với bò cái châu Âu (Jersey, Friesian) để tạo ra giống Jamaica Hope có 75% máu Jersey, 20% máu Sahiwal và 5% Friesian, đạt năng suất khoảng 2700 kg/chu kỳ.
  4. Phương pháp lai giữa bò HF với bò địa phương: Tạo ra các con lai có máu bò HF như F1 HF và F2 HF, có năng suất sữa cao và thích nghi tốt với môi trường nóng ẩm.

Việt Nam đang thực hiện các giải pháp tăng đàn bò sữa, bao gồm tăng đàn tự nhiên từ đàn bò lai sữa hiện có, tăng đàn bò lai sữa từ lai tạo bò HF với bò nền lai Sind, và tăng đàn bò sữa từ nhập bò HF thuần và bò lai sữa.

bo-Holstein-Friesian

Phòng chống Bệnh tật

Phòng chống bệnh tật cho Bò Holstein Friesian cũng cực kỳ quan trọng. Mặc dù giống bò này có sức khỏe tốt và hoạt động mạnh mẽ, nhưng điều này chỉ xảy ra khi chúng được chăm sóc và bảo dưỡng đúng cách. Nếu không tuân thủ các tiêu chuẩn vệ sinh trong chuồng, bò Holstein Friesian có thể bị ảnh hưởng bởi các bệnh truyền nhiễm như hoại tử (thối móng) và leptospirosis (sốt nước) – những bệnh nhiễm trùng do vi khuẩn tác động đến các cơ quan nội tạng của bò. Điều trị bệnh thường đòi hỏi sử dụng thuốc kháng sinh.

Điều quan trọng trong việc phòng chống bệnh là giữ cho môi trường sống của bò luôn sạch sẽ và thông thoáng. Điều này giúp giảm thiểu nguy cơ nhiễm trùng và bệnh tật trong đàn bò Holstein.

tran-hong-tham

Phó phòng Marketing

Thạc Sĩ, Bác Sĩ Thú Y (Trường Nông Lâm TP.HCM), Có hơn 6 năm kinh nghiệm trong ngành chăn nuôi