Thụ tinh nhân tạo cho gà, vịt: quy trình 4 bước và dụng cụ cần có

Thụ tinh nhân tạo cho gà, vịt là cách lấy tinh từ con trống, pha loãng rồi bơm vào đường sinh dục con mái thay cho giao phối tự nhiên. Kỹ thuật này phổ biến ở trại gà giống nuôi lồng, trại gà tây và trại vịt lai. Bài viết tổng hợp từ sổ tay “Thụ tinh nhân tạo gia cầm đa loài” của IMV Technologies (Pháp), hãng chuyên về công nghệ sinh sản vật nuôi.

Vì sao trại giống chuyển sang thụ tinh nhân tạo

Theo sổ tay của IMV, lợi ích rõ nhất nằm ở 4 điểm:

• Giữ tỷ lệ phôi khi đàn già: khi giao phối tự nhiên, tỷ lệ phôi ở gà giảm dần từ 40-45 tuần tuổi vì gà mái lớn tuổi cần nhiều tinh trùng hơn.
• Nuôi ít trống hơn: nuôi lồng và thụ tinh nhân tạo chỉ cần giữ khoảng 4% gà trống thay vì 5-6%, lại được chọn những con cho tinh tốt nhất. Ở vịt, giao phối tự nhiên cần 1 trống cho 3 mái, thụ tinh nhân tạo chỉ cần 1 trống cho 15 mái.
• Mỗi con mái đều được phối: nuôi nền chỉ những con được trống đạp mái mới có trứng có phôi, còn nuôi lồng thì mỗi gà mái được phối 1 lần mỗi tuần.
• Kỹ thuật chăn nuôi tốt hơn: trứng nặng hơn 1,5-3 g, loại được các bệnh do chất độn chuồng, khẩu phần trống và mái tách riêng.

Đổi lại, thụ tinh nhân tạo cần người làm có tay nghề. Với vịt, sổ tay nhấn mạnh phối vụng về sẽ làm tỷ lệ phôi và tỷ lệ đẻ giảm rất nhanh.

Đặc điểm sinh sản cần nắm trước khi làm

Gia cầm mái có nơi dự trữ tinh trùng ở chỗ nối tử cung và âm đạo. Sau một lần phối, con mái còn đẻ trứng có phôi trong một thời gian, theo IMV:

Loài	Thời gian giữ khả năng thụ tinh sau 1 lần phối
Gà mái, gà sao	Khoảng 21 ngày
Gà tây	50-55 ngày
Ngan mái (vịt Xiêm)	Khoảng 14 ngày

Tuy vậy chỉ những quả trứng đầu tiên sau khi phối mới có tỷ lệ phôi cao, nên trại vẫn phải phối định kỳ: gà, gà tây khoảng 7 ngày một lần, vịt 2 lần mỗi tuần.

Lượng tinh mỗi lần khai thác cũng khác nhau theo loài:

Loài	Thể tích mỗi lần	Số tinh trùng mỗi lần
Gà trống	0,5-1 ml	3-6 tỷ
Gà tây trống	0,4-0,8 ml	7-12 tỷ
Vịt	0,5-1,5 ml	1-4 tỷ

Quy trình thụ tinh nhân tạo cho gà, vịt

Bước 1: Chọn và huấn luyện con trống

Sổ tay IMV coi chọn trống là khâu quan trọng nhất, vì trống kém thì các khâu sau làm tốt mấy tỷ lệ phôi vẫn thấp. Đưa trống lên lồng 3 tuần trước khi phối để làm quen và kiểm tra. Sau vài lần khai thác, loại những con:

• Ra tinh muộn hơn trung bình của lô
• Cho tinh loãng, ít tinh, thể tích dưới 150 µl
• Tinh có màu bẩn hoặc khác màu trắng sữa

Có thể kiểm tra thêm dưới kính hiển vi, chấm điểm 1-3 theo độ mạnh của sóng tinh, với lam kính giữ ở 27°C.

Bước 2: Khai thác tinh

• Huấn luyện trống ít nhất 3 lần trước lần phối đầu tiên
• Khai thác tối thiểu 2 lần mỗi tuần, trống dự phòng tối thiểu 1 lần mỗi tuần
• Lau bằng khăn giấy dùng một lần, tuyệt đối không ép mạnh vì dễ làm trống chảy máu
• Bỏ tinh loãng như nước, trong suốt, ngả vàng hoặc lẫn máu, phân, urat

Cách hút tinh bằng miệng qua ống dây vẫn còn phổ biến nhưng mất vệ sinh. Thiết bị hút AspiComfort của IMV tự tạo lực hút, người làm đeo được khẩu trang và không còn nguy cơ tinh dịch lọt vào miệng.

Với vịt, khai thác bằng âm đạo giả khi con đực nhảy lên con mái mồi. Dụng cụ hứng tinh giữ ở gần 25°C, cứ sau 3 con đực thì thay dụng cụ, rồi chuyển tinh sang bình hai lớp thành chứa nước 30°C.

Bước 3: Đo nồng độ và pha tinh

Nồng độ tinh thay đổi theo dòng giống, từng con và tuổi trống. Nếu cố định một thể tích liều mà không đo, có lúc liều phối không đủ tinh trùng. IMV khuyên đo nồng độ định kỳ suốt đời đàn. Cách nhanh và phổ biến nhất là đo quang bằng máy đo nồng độ tinh trùng gia cầm như AccuCell hoặc CellPro: máy cho nồng độ, thể tích môi trường cần thêm và số liều làm được. Trại lớn cần đánh giá cả hoạt lực, hình thái thì dùng máy phân tích tinh dịch CASA IVOS Pro.

Khi pha tinh, nhớ 3 nguyên tắc của IMV:

• Môi trường pha loãng ở khoảng 25°C để tránh sốc nhiệt
• Hứng tinh vào môi trường, không làm ngược lại, rồi trộn thật đều
• Dùng hỗn hợp trong tối đa 25 phút

Với gà, gà tây, gà sao dùng môi trường pha tinh gia cầm IMV không kháng sinh; Extendyl pha 1:1 giữ tinh được 4 giờ ở 10°C. Với vịt dùng môi trường pha tinh vịt Canadyl, tinh đã pha vận chuyển được ở 2-25°C. Ở vịt, từ con đực đầu tiên được khai thác tới con mái cuối cùng được phối không nên quá 30 phút nếu không dùng môi trường bảo tồn.

Bước 4: Phối tinh cho con mái

Một người lộn huyệt, một người bơm tinh. Bơm tinh đồng thời rút nhẹ dụng cụ ra để ống dẫn trứng tự khép lại, rồi quan sát xem con mái có giữ được tinh không; con nào đẩy tinh ra phải phối lại. Dụng cụ cho khâu này là súng bắn tinh gà, hoặc súng định lượng dùng cọng rạ 1,2 ml của IMV cho trại quy mô lớn. Ở vịt, một ống chứa tinh của súng phối liên tục dùng được cho 20-30 vịt mái, một nhóm làm gồm 1 người phối và 2 người lộn huyệt.

Một số quy tắc vệ sinh và thao tác:

• Không để ngón tay chạm vào ống dẫn trứng
• Dụng cụ không dùng một lần phải rửa, sát trùng, tráng và làm khô kỹ
• Làm trong yên tĩnh, không dồn quá nhiều con vào quây cùng lúc
• Đặt con mái xuống nhẹ nhàng, đứng vững sau khi phối

Phối vào giờ nào để tỷ lệ phôi cao

Đây là lỗi hay gặp nhất. Gà mái được phối gần giờ đẻ trứng sẽ có rất ít hoặc không có trứng có phôi, vì lúc đẻ ống dẫn trứng co bóp đẩy tinh vừa bơm ra ngoài. IMV khuyên phối 3-4 giờ sau khi đẻ, hoặc kết thúc trước giờ đẻ 3 giờ. Gà thường đẻ tập trung vào buổi sáng, nên nhiều trại chọn phối vào buổi chiều.

Những nguyên nhân khác làm giảm tỷ lệ phôi theo sổ tay IMV:

• Tinh dịch màu vàng, trống dự phòng không được khai thác đều
• Trống già: nồng độ tinh giảm dù thể tích vẫn ổn định
• Chương trình chiếu sáng sai, trống rất nhạy trong khoảng 0-40 lux
• Nhiệt độ chuồng trống trên 25°C làm giảm sinh tinh
• Dinh dưỡng, bệnh tật, sát trùng quá liều formol
• Bảo tồn tinh không đúng quy trình

Dụng cụ cần có cho từng khâu

Khâu	Dụng cụ
Khai thác tinh gà, gà tây	Thiết bị hút AspiComfort, bộ thu tinh dùng một lần 5 ml, 10 ml
Khai thác tinh vịt	Dụng cụ thu tinh vịt, bình hai lớp thành chia vạch 8 ml
Đo nồng độ	Quang kế AccuCell, CellPro, cuvet, pipet
Pha tinh	Môi trường pha tinh gia cầm, Canadyl cho vịt
Phối tinh	Súng bắn tinh gà, giá phối và kẹp chân cho gà mái
Ấp trứng	Máy ấp trứng gia cầm

Câu hỏi thường gặp

Gà mái phối tinh nhân tạo bao lâu thì đẻ trứng có phôi?

Theo IMV, một lần phối giữ khả năng thụ tinh khoảng 21 ngày ở gà, nhưng chỉ những quả trứng đầu tiên sau khi phối mới có tỷ lệ phôi cao. Vì vậy trại thường phối lại mỗi tuần và soi trứng ấp để theo dõi tỷ lệ phôi của từng lô.

Thụ tinh nhân tạo có làm giảm số trống phải nuôi không?

Có. Theo IMV, trại gà nuôi lồng chỉ cần khoảng 4% trống thay vì 5-6%; trại vịt cần 1 trống cho 15 mái thay vì 1 trống cho 3 mái.

Có cần pha tinh gà không, hay phối tinh nguyên?

Nên pha. Hứng tinh vào môi trường ở 25°C giúp tinh trùng không bị sốc nhiệt, dễ chia liều đều và giữ được lâu hơn. Tinh nguyên phải dùng rất nhanh và khó chia liều chính xác.

Thụ tinh nhân tạo cho vịt khó hơn gà ở điểm nào?

Vịt phải phối 2 lần mỗi tuần, khai thác bằng âm đạo giả với con mái mồi và đường sinh dục con mái cong hình chữ S. Tay nghề người làm quyết định phần lớn kết quả.

Thái Bình Dương cung cấp thiết bị thụ tinh nhân tạo gia cầm chính hãng IMV Technologies (Pháp) và hướng dẫn quy trình tại trại. Liên hệ hotline 0966.566.475 để được tư vấn.